ฝายน้ำมีชีวิต เพื่อชุมชนที่ยั่งยืน

ธุรกิจสีเขียว ฉบับที่ 26 เดือนมกราคม - มีนาคม 2560
ฝายน้ำมีชีวิต เพื่อชุมชนที่ยั่งยืน

โครงการสร้างฝายน้ำมีชีวิต แบ่งปันความรู้ นำภูมิปัญญาท้องถิ่นกลับคืนมา

          ปริมาณฝนที่ไม่มากพอต่อความต้องการอุปโภคบริโภคจนเกิดความแห้งแล้ง หรือการที่ฝนตกชุกจน ทำให้น้ำท่วมเป็นปัญหาในหลายชุมชนในพื้นที่ห่างไกล ด้วยข้อจำกัดในการบริหารจัดการน้ำท้ังจากการ ขาดแคลนอุปกรณ์ที่จำเป็น หรือขาดองค์ความรู้ที่จะช่วยรับมือกับภัยธรรมชาติได้ทันท่วงที การสร้าง ‘ฝาย’ คือหนึ่งในวิธีแก้ปัญหาภัยแล้งช่วยกักเก็บน้ำ หรือชะลอไม่ให้กระแสน้ำไหลเชี่ยวลดความรุนแรง ของการกัดเซาะ รวมถึงใช้น้ำทำการเกษตรได้ตลอดปี นอกจากนี้ ฝายยังช่วยกรองเศษซากพืชซากสัตว์ ไม่ให้ถูกพัดพาลงสู่แหล่งน้ำตอนล่างทั้งหมด  จึงช่วยให้คุณภาพน้ำตอนล่างดีขึ้น ขณะที่เศาซากต่างๆ นั้น ก็จะกลายเป็นอาหารกับสรรพชีวิตต่อไป

          หลายชุมชนใน อ.ขนอม จ.นครศรีธรรมราช เป็นหนึ่งในพื้นที่ ประสบปัญหาน้ำท่วม สลับน้ำแล้ง และ ขาดแคลนน้ำ เพื่อ อุปโภค-บริโภค รวมถึงมีการกัดเซาะชายฝั่งเป็นประจำ โรงแยกก๊าซธรรมชาติขนอม ปตท. จึงมีแนวคิดดำเนิน ‘โครงการสร้างฝายน้ำมีชีวิต’ เพื่อบริหารจัดการน้ำโดยนำภูมิปัญญา ชาวบ้านมาผสมผสานกับแนวคิดการจัดการตนเองของชุมชน ที่จะช่วยคลายปัญหาเหล่านี้ให้หมดไป ตามแนวพระราชดำริ ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงตระหนักถึงความ สำคัญในความอุดมของป่าไม้ ที่จะส่งผลให้ระบบนิเวศสมดุล เพื่อให้สิ่งมีชีวิตต่างๆ อยู่ได้อย่างยั่งยืนได้ จึงได้ทรงวางรากฐานการชลประทาน นำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ประโยชน์สูงสุดเชื่อมโยงป่าและน้ำ สู่การเป็นฝายต้นน้ำ ช่วยลดผลกระทบต่อระบบนิเวศในระยะยาวได้

          ขั้นตอนสำคัญของฝายมีชีวิต คือ กระบวนการสร้างความรู้ความเข้าใจให้กับ พี่น้องประชาชนในพื้นที่ใหเ้ล็งเห็นถึงความสำคัญของการบริหารจัดการน้ำอย่างเป็นระบบ โดยใช้วัสดุธรรมชาติที่มีในท้องถิ่น อาทิ ไม้ไผ่ ไม้สะตอเบา ไม้สน ไม้หมาก กระสอบ ทราย มูลวัว ขุยมะพร้าว และต้นไม้ท่ีรากยึดตลิ่ง มาทำเป็นฝายก้ันน้ำ ซึ่งฝายน้ำมีชีวิตนี้ จะช่วยชะลอการไหลและลดความรุนแรงของกระแสน้ำในลำธาร ไม่ให้ไหลหลากเร็วเกินไป จึงทำให้น้ำซึมลงดินได้มากข้ึน เพิ่มความชุ่มชื้น ส่งผลให้เกิดความหลากหลายทางชีวภาพของระบบนิเวศป่าต้นน้ำ ลำธาร อีกทั้งช่วยลดความรุนแรงของหน้าดินพังทลาย ยิ่งกว่าน้ันยังสามารถกักเก็บตะกอนและเศษซากต่างๆ ที่ไหลลงมาบนพื้นที่ต้นน้ำลำธาร ซึ่งจะช่วยยืดอายุแหล่งน้ำตอนล่างให้ตื้นเขินช้าลง ทำให้ปริมาณและคุณภาพน้ำดีข้ึน กลายเป็นแหล่งน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภคของ ชุมชนและสัตว์ป่า ตลอดจนใช้ทำเกษตรกรรมได้อย่างยั่งยืน

          จากการริเริ่มโครงการดังกล่าวร่วมกับชุมชนในหลายพื้นที่ตั้งแต่ต้นปี 2558 จนถึงวันนี้โรงแยกก๊าซธรรมชาติขนอม ได้ดำเนินการต่อเนื่อง โดยมีการสร้างฝานน้ำรวม 7 แห่ง ในเขตพื้นที่ตำบลขนอม และตำบลควนทอง ช่วยบรรเทาปัญหาเรื่องน้ำ ให้ทุกครัวเรือนที่คุณภาพชีวิตดีขึ้น ที่สำคัญโครงการนี้ยังช่วยแบ่งปันความรู้ นำภูมิปัญญาท้องถิ่นกลับคืนมา เกิดการเรียนรู้และการร่วมมือของชุมชนในการรักษาระบบนิเวศ รวมถึงการผลิตน้ำตามธรรมชาติไว้เติมเต็มระบบอย่างยั่งยืน ซึ่งทั้งหมดนี้จะนำไปสู่การจัดการทางสังคม ที่นำวิถีแห่งความเอื้ออาทรกลับคืนมา

186